YERÖRTÜCÜLERDE SULAMA

Toprakta yağışlar ile oluşan su kapasitesi, iklim koşullarına bağlı olarak; buharlaşma, terleme gibi nedenlerle topraktaki suyun en az düzeye indiği zaman bitkilerin kök bölgelerindeki nemli ortamda yeterli suyun bulunmaması durumunda bitki için gerekli olan suyun toprağa verilmesine sulama denir.
Su kaynağı ve su kalitesi: Tasarım ve projelendirmede su kaynağının yeri, cinsi ve kapasitesi kadar suyun kalitesi de önem taşımaktadır. İçerisinde sulama ünitelerini tıkayacak boyutta yabancı maddelerin bulunduğu suyun kullanılmasından kaçınmak veya sistemi filtre ile donatmak gereklidir. Suyun içerdiği tuz, kalsiyumi kükürt vb maddelerin normal ölçülerden fazla olması durumunda da bitkiler zarar göreceğinden suyun analizi ve iyileştirilmesi üzerinde durulmalıdır.


Sulama alanındaki bina, yollar ve sert zeminlerin durumu: Bu bilgilerin saptanması sulama için istenmeyen bazı durumların meydana gelmesini önlemektir. Örneğin, binaların ve yolların ıslanmasını önlemek için sulama elemanlarının konumlarına özen gösterilmesi gerekir.Buna karşı, aralarında çim bulunması istenen ve kayrak taşından aralıklı olarak döşenmiş yollar ile çimtaşı döşenmiş otopark alanlarının sulanması gerekebilir. Birinci durumda yol, bina ve tesislerin (havuz, tenis kortu, spor alanları vb.) kenarlarına konacak sulama elemanlarının açılı (90º, 180º veya 270º vb.), ikinci durumlarda ise 360º olarak seçilmelidir.

Bitki türü: Proje alanında yer alacak bitki türlerinin bilinmesi zorunludur. Özellikle bitki etkin kök derinliği ve bitkinin günlük olarak en çok tükettiği su miktarının bilinmesi tasarım ve projelendirmede göz ardı edilmemesi gereken önemli bir konudur. Bunların yanında, peyzaj projesinde kullanılan bitkilerin sulama suyundan etkilenme durumuda göz önüne alınmalıdır. Örneğin, gül gibi bitkilerin yapraklarına sulama suyunun değmemesi gerekir. Çünkü bitki yaprakları su damlacıklarının etkisiyle güneş ışığıyla yanabilir. Bitki tipleri itibariyle su tüketimi tabloda verilmiştir.

Bitki Tipi                                   Su Tüketimi
Çimler                                             38 – 50 mm/hafta
Yerörtücüler                                13 – 25 mm/hafta
Çalılar                                              25 – 38 mm/hafta
Ağaçlar                                           25 – 38 mm/hafta
Güller                                                        50 mm/hafta
Çok yıllık ve bir yıllıklar        38 – 50 mm/hafta
Sebzeler                                                 ≥ 50 mm/hafta

Peyzaj projesi: Bitki tür ve konumlarının, sulama suyu gereksinimi, sulama zamanı, süresi ve derinliği için olduğu kadar sulama elemanlarının sistemdeki konumunun düzenlenmesi içinde önemi vardır. Önüne bir ağacın veya bitki grubunun konulması durumunda, özellikle bitki boylarının yükselmesiyle bu konumdaki bir sulama elemanının etkin çalışma yapması beklenemez. Bu nedenle, sulama projelerinin uyumlu ve bir paralelliği olması zorunludur.

Altyapı projesi: Özellikle sulama projesinde yer alan ana boru ve lateral boruların tasarım ve projelendirmesinde yeraltı yapıları önemlidir. Boruların montajı sırasında uzantıları üzerinde bir beton kitlenin, galerinin veya rögar gibi aşılması güç olan yapıların bulunması proje uygulamalarını aksatabilir.

Sulama yöntemleri geleneksel sulama yöntemleri ve modern sulama yöntemleri olarak ikiye ayrılır. Geleneksel sulama yöntemleri tamamen tarımsal sulamada kullanılan yöntemleri içerir. Modern sulama yöntemleri içerisinde tarımda, fidancılıkta ve peyzaj alanlarında yararlanılan yöntemler mevcuttur (Şekil 1).


1-YAĞMURLAMA SULAMA SİSTEMLERİ

Yağmurlama sulama, suyun bitkilere bir pompa ve buna bağlı, üzerinde sulama üniteleri bulunan boru sistemleri iletilmesi olarak tanımlanabilir. Bir yağmurlama sistemini oluşturan üniteler; motor, pompa, boru, fittings (ek parçalar), sulama elemanlarının yanında vanalar, basınç düşürücüler ve çekvalflerdir. Gübreleme ve ilaçlama konusunda yağmurlama sistemlerine; gübre veya ilaç tankları, karıştırıcılar, siklonlar, filtreler gibi üniteler de eklenebilmektedir.

1.1-Sprey başlıklar

Masraflı olmasına karşın, otomasyonda, verimlilikte, rahatlıkta, işçilik tasarrufunda ve estetik değerde en yüksek faydayı sağlaması yüzünden bunlar en yaygın kullanılan yağmurlama yöntemini oluşturur ve bu amaçla kullanılan başlıklar sulama suyunu zarif ve düzenli bir şekilde püskürtür.

- Sprey başlıklar şu özelliklere sahiptir;
- Küçük yarıçaplar (2,10 – 4,50 m), küçük alanlar (genellikle genişliği 13,50 m’den daha dar alanlar) ve gayri muntazam şekilli mekanlar için uygundur.
- Boru içindeki basıncın etkisiyle başlık dilinin yükselmesi dışında başkaca bir mekanik hareket söz konusu değildir.
-Çalışma basıncı 1-3 bar arasında olup nispeten düşüktür.
-Islatma alanı daire yayları 90, 120, 180, 240, 270 ve 360 olup, üreticisine bağlı olarak özellikli memelerde söz konusudur.

-Belirlenen sınırlar içerisinde suyun püskürtülme mesafesi meme anahtarı ile ayarlanabilir.
-Materyal plastik, pirinç veya bunların kombinasyonudur.
- Yağmurlama oranları 25,4 -63,5 mm/saat arasında olup, nispeten yüksektir.
- Birim tesis maliyeti 3,44 – 11,17 €/m² arasında ya da daha fazladır.
- Dil yükseklikleri farklı firmaların ürettikleri ürünlere göre değişiklikler gösterir.
- Sprey başlık memelerinin normal ıslatma alanı, meme ya da ağız boyutuna bağlı olarak 5 – 12 m çağlar arasında değişir.


1.2-Rotor başlıklar

Büyük alanlarda kullanılan, sprey başlıklara göre daha az tesis masrafı gerektiren başlıklarıdır. Bazen daha ekonomik olması veya daha az su sarfiyatı nedeniyle küçük alanlarda da bu başlıklar kullanılabilir.

- Rotor yağmurlama başlıklarının özellikleri şunlardır;
- Büyük yarıçaplı (9 – 27 m) uygulamalar, büyük alanlar (genellikle genişliği 9 m’den daha fazla olan alanlar) ve daha muntazam şekilli peyzaj mekanları için uygundur.
- Bu başlıkların ıslatma alanı çapları 12 – 60 m arasında değişmektedir.
- Çalışma basınçları 2 – 6 bar olup, nispeten yüksektir.
- Bazı başlıklarda fışkırtma yarıçapı ayarlanabilir.
- Islatma alanı için gereken derece ayarları yapılabilir.
- Yağmurlama oranları 5,0 – 19,2 mm/saat olup nispeten düşüktür.
- Birim tesis maliyeti 2,05 – 6,12 €/m² arasındadır.
- Kendinden çekvalfler, lastik ya da kauçuk koruma, yüksek boylu çalı tipi başlıklar, renklere göre kodlanmış meme setleri, giderek azalan yağmurlama oranları gibi yenilikler mevcuttur.
- Çarpmalı, bilyeli ve dişli olmak üzere üç tip rotor başlık mevcuttur.

 

2.DAMLAMA SULAMA

Damlama sulama, düşük basınçla ve suyun damla damla toprağa verilmesi suretiyle yapılan bir bitki sulama yöntemi olup, temel amaç; su kaybını önlemek, suyu korumak ve toprağı sürekli olarak optimuma yakın bir seviyede nemli tutmaktır.

Damlama sulama, yüksek değerli meyve ve sebze ürünleri elde etmek, yada su olanakları kıt ve pahalı, gübreleme gereksinimi fazla olan olağanüstü koşullarda ürün yetiştirmek için tarımda uzun yıllardır kullanılmaktadır. Tarımda damlama sulamanın ilk uygulaması 1913 yılında A.B.D.’nin Colorado eyaletinde gerçekleştirilmiştir. Peyzajda ise bu uygulama kabaca son 35 yıl içinde kendini göstermiş ve yaklaşık olarak 1970’den beri çok etkin bir kullanım alanı bulmuştur.

Damlama sulama, bütün arazi yüzeyini ıslatan yağmurlama yöntemlerinin aksine, genelde her bitki için ayrı sulama düzeni gerektiren bir yöntemdir. Bu sulama, üzerinde emitörler bulunan nispeten küçük çaplı lateral borularla yapılmaktadır. Bu emitörler, sistemin anahtar öğesi olup, genellikle 2-8 litre/saatlik debiye sahiptir.

 yağmurlama sulama, daha sığ kök sistemine sahip olan çim bitkisinin kök zonunun sulanması için yapılır ve dolayısıyla çim içindeki ağaçların su gereksinimini karşılamaz.

Peyzajla karşılaştırıldığında, damlama sulamanın tarımdaki uygulamaları nispeten basittir. Tarım bitkileri esas itibariyle homojen yapıda, çoğunlukla aynı boyutta ve çoğu durumlarda tek bir mikroklima ortamında yetişmektedir. Oysa peyzaj tasarımcıları, çoğu kez, aynı alanın tamamında farklı tür ve boyutta bitkilerle çalışmaktadır. Bu durum, hemen hemen her bitki için ayrı bir sulama tekniğini gerektirmektedir. Farklı debide emitör seçme ve/veya her bitki için emitör sayısını değiştirme imkanı ile damlama sulama, diğer sulama yöntemlerinde olmayan bir esnekliğe sahiptir.

Damlama sulama, peyzaj çalışmalarında en büyük gelişmeyi yapmaktadır. Bu tip sulama, peyzajda geçerliliğini kanıtlamış bulunmaktadır. Çünkü bu sistem, tesis maliyetinde azalma ve bitkilerde hızlı gelişme sağlarken, su miktarında, dolayısıyla su giderlerinde tasarruf etme imkanını da beraberinde getirmektedir.

Damlama sulama, yağmurlama sulama ile birlikte peyzajda pek sık kullanılmaktadır. Çim alanlarının birim alan sulama masrafı yağmurlama sulamada en düşük olmakla birlikte, damlama sulama, malçla örtülü çalılık alanların, ağaçların, saksılı ya da kaplı bitki ve benzerlerinin sulanmasında yağmurlama sulamaya göre pek çok üstünlüklere sahip bulunmaktadır.

Bilindiği gibi damlama sulama sisteminde temel ilke, bitkide nem eksikliği nedeniyle bir gerilim oluşmadan bitkinin gereksinimi olan suyun yavaş bir tempo ile damla damla toprağa verilmesi ve buradan da yerçekiminin etkisi ile bitkinin kök zonuna erişmesidir. Amaç sadece bitki kök zonunun sulanması, diğer kısımların kuru kalması, dolayısıyla mevcut sulama suyundan en iyi şekilde yararlanılmasıdır.

2.1 Damlama Sulamanın Faydaları

- Damlama sulama sisteminde su yavaş bir tempo ile bitkinin kök zonuna verildiğinden sulama alanının sadece hedeflenen bölümü ıslanır. Dolayısıyla su kaybı ihmal edilebilecek ölçüde az olur. Erozyon riski olmaksızın mevcut su ile daha geniş alanlar sulanır ve su miktarının sınırlı olduğu yerlerde bu husus son derece önem taşır.

- Toprağın ıslatılan yüzeyi bitki tarafından gölgelendiği için, toprak yüzeyinden meydana gelen buharlaşma, dolayısıyla su kaybı daha az olur.

- Bu sistemde suyun toprağa yavaş yavaş verilmesi yüzünden bitki kök zonunda oksijen ve nem oranları dengesi uygun olur, bu da bitkinin sağlıklı ve daha iyi gelişmesine imkan verir.

- Damlama sulama bir nokta kaynak sulama sistemi olduğu ve sadece bitki kök zonu ıslandığı için yabani ot büyümesi ve bitki bakım masrafları daha azdır. Ayrıca sulama derinliğinin doğru denetlenmesi ve fazla sulamanın önlenmesi mümkündür. Bu suretle yeterli, uygun ve ekonomik sulama gerçekleştirilebilir.

- Bu tip sulamada bitkinin yaprakları ıslanmadığından, yaprak ıslanmasıyla ortaya çıkan külleme vb. gibi bitki hastalıkları için ortam elverişli değildir.

- Damlama sulamada suyun ve su ile birlikte gübrenin istenilen miktar ve zamanda dengeli bir şekilde bitkiye verilebilmesi yüzünden su ve gübreden en üst düzeyde yararlanma sözkonusudur.

- Damlama sulama sistemi eğimli, dalgalı, hafif bünyeli ve taban suyu yüksek topraklarda güvenle uygulanabilir; ayrıca, bir veya birkaç vejetasyon döneminde bitki sulaması için geçerli bir sistem olarak özel bir öneme sahiptir.

- Bu tip sulama, salon bitkilerinin sulanmasında suyun denetim altına alınması, yaprak görünümünün korunması ve ekipman kirliliğinin azaltılması gibi fonksiyonel, güvenli ve estetik çözümlere imkan verir.

- Damlama sulama sistemi yağmurlama sulama sistemine göre daha düşük debilere sahiptir. Bu da daha küçük bağlantı noktasını, daha az vanayı, daha küçük kontrolörü, daha az kabloyu ve dolayısıyla daha düşük yatırım masrafını gerektirir.

- Damlama sulama sisteminde sulama süresi esnektir. Gün içinde saatlerce, ayrıca rüzgarlı koşullarda ve yaya tarafiğinin olduğu yerlerde rahatlıkla sulama yapmak mümkündür.

2.2 Damlama Sulamanın Sakıncaları

- Damlama sulamada emitörlerin tıkanması sistemin en önemli sakıncasını oluşturur. Bu tıkanmaya en çok kum ve toz parçacıkları ile organik ve kimyasal madde birikimleri neden olur. Bu itibarla, sulama suyunun çok iyi filtre edilmesi ve sistemin belirli aralıklarla klorlu su ile yıkanması gerekir.
- Damlama sulama sisteminin yönetimi yağmurlama sistemine göre daha karışıktır.
Bakım sorunlarının sıkıntısı en çok bitkinin kuruma belirtileri ile anlaşılır. Sorun
emitörlerin tıkanmasından kaynaklanır. Bu nedenle emitörlerin sık sık kontrolu son derece
önemlidir.